De oom die ik nooit heb gekend

In het kader van de Nationale Dodenherdenking vandaag een gastbijdrage op mijn weblog van mijn vriendin en levensmaatje Aafje.

Al sinds mijn kindertijd staat de dodenherdenking op 4 mei voor mij, Aafje, in het teken van het herdenken van de oudste broer van mijn moeder, mijn oom Ate Dirk Bergsma …

Hij had moeten opkomen voor de Arbeitseinsatz, maar besloot onder te duiken. Hij wilde niet voor de Duitsers werken. Maar op 19 augustus 1944 werd hij door verraad toch van huis gehaald door een paar foute politiemensen, de zogenaamde Schalkhaarpolitie. Omdat hij erge last had van heimwee, kwam hij af en toe ’s nachts thuis slapen. Het gezin Bergsma (mijn grootouders met hun 5 kinderen) woonde destijds aan de Zuiderbuurt 53 te Drachten.

Oom Ate werd met meerdere mannen opgesloten in het Excelsior-gebouw op de hoek van de Torenstraat en Beter Wonen in Drachten. Mijn moeder vertelde vroeger dat ze, als jongeren, in de oorlog vaak aan deurtje bellen deden bij dat gebouw, omdat ze daar mensen hoorden schreeuwen en huilen. Het is bekend dat gevangenen daar inderdaad vaak gemarteld werden.

Oom Ate schreef vanuit het Excelsior gebouw nog een kort briefje aan zijn ouders met wat
hij nog aan kleding nodig had en of ze dit wilden brengen. Dit originele briefje heb ik
nog (zie hieronder). Ook zijn gitaar wilde hij graag, maar dan wel de oude, schreef hij. In het
briefje staat dat hij denkt dat hij hoogstwaarschijnlijk de volgende week zal worden
overgeplaatst. De spullen werden hem nog gebracht.
Op 21 augustus werden de mannen naar Leeuwarden overgebracht vanaf het tramstation in
Drachten. Mijn oma en de andere kinderen hebben hem daar nog gezien …

Vanuit het Huis van Bewaring in Leeuwarden kwam mijn oom op 29 augustus 1944 in kamp Amersfoort aan. Zie hieronder zijn kampkaart …

In kamp Amersfoort werd de gevangenen bevolen zich te ontkleden en hun kleding en overige bezittingen in te leveren. Als kleding werden lompen uitgedeeld en de schoenen werden vervangen door klompen. Je moest maar hopen dat je de juiste maat kreeg.

Het regime in het kamp was verschrikkelijk. Er was sprake van mishandelingen en moorden. De meeste gevangenen werden doorgevoerd naar de kampen in Duitsland. Mijn oom werd op 8 september 1944 doorgevoerd naar concentratiekamp Neuengamme ten zuidoosten van Hamburg. Daar aangekomen moesten de gevangenen zich ontkleden en werden ze geheel ontdaan van het lichaamshaar en kregen ze een zinken plaatje met een nummer om de nek en kampkleding.

Kamp Neuengamme is in december 1938 geopend als dependance van kamp Sachsenhausen. Er werden arbeiders voor de plaatselijke SS steenfabriek ondergebracht. In 1940 werd Neuengamme een zelfstandig concentratiekamp. Het was een mensonterend werkkamp, waar gevangenen onder zeer slechte omstandigheden en met te weinig en slecht voedsel zware graafwerkzaamheden moesten uitvoeren voor de verdedigingswerken. De gevangenen stonden bij deze werkzaamheden vaak met hun voeten in het water.

Neuengamme had naast het hoofdkamp 92 buitenkampen in Noord-Duitsland, zoals Ladelunde en Sandbostel. Het is bekend dat de meeste mannen uit Putten destijds ook in dit kamp terechtgekomen zijn. Tussen 1941 en 1945 werden ruim 5500 Nederlanders naar Neuengamme weggevoerd, hiervan kwam in 1945 maar ongeveer 10% terug naar Nederland.

Oom Ate is op 30 januari 1945 overleden aan honger en uitputting. Zijn ouders ontvingen op 21 maart 1945 een kort ijskoud bericht van de Sicherheitsdienst in Leeuwarden:
‘Ate Dirk Bergsma, geb. 24-6-1923; zich te wenden voor de overlijdensacte Lager-Crematorium Neuengamme bij Hamburg.’ Verdere bijzonderheden ontbraken. Dit werd later bevestigd door het Ministerie van Oorlog, belast met de afwikkeling van concentratiekampen, in onderstaande brief …

De familie heeft nog enkele jaren contact met het Ministerie van Oorlog gehad om er achter te komen of er nog een mogelijkheid was dat er stoffelijke resten gerepatrieerd konden worden. Helaas was dit niet haalbaar …

Het oorlogsmonument in Drachten stond tot dit jaar in het Van Haersmapark aan de Stationsweg. In april zijn de verschillende onderdelen van het monument verhuisd naar een nieuwe locatie op het Kiryat Onoplein. Op het nieuwe herdenkingsplein is ruimte voor alle zes deelmonumenten, inclusief de nieuw geplande. Voor het eerst krijgen ook 15 inwoners van Smallingerland die zijn omgekomen tijdens of als gevolg van de Tweede Wereldoorlog hier een eerbetoon. Eén van hen was oom Ate, ook hij heeft nu een gedenksteen als onderdeel van het monument …

Tegen racisme en fascisme

Er staat veel op het spel momenteel, zowel nationaal als internationaal. Daarom worden er vandaag op verschillende plaatsen in ons land demonstraties tegen racisme en tegen fascisme georganiseerd. Ik had er graag bij willen zijn, maar dat is met MS echt geen doen meer, zeker niet in een mindere periode als nu. Virtueel ben ik echter zeker aanwezig.

Ik wens alle demonstranten veel succes, maar vooral ook veel plezier. Eendracht maakt macht!

Een trieste en donkere dag

Net als 8 jaar geleden zag ik het vannacht laat – het kan ook vanmorgen vroeg geweest zijn – weer gebeuren, de Republikeinen leken opnieuw op een overwinning af te stevenen. Er restte me weinig anders dan mezelf maar weer zachtjes in slaap te huilen, net als in 2016 …

Toen ik vanmorgen wakker werd, bleek het allemaal nog wat erger te zijn. Trump wordt niet alleen weer president van de VS. De Republikeinen lijken ook het Congres en de Senaat in handen te krijgen. Daarmee lijkt er een eind te komen aan de zogenaamde ‘check & balances’ die voor een evenwichtig bestuur moeten zorgen. Trump lijkt de ruimte te krijgen om zijn hele agenda van hel en verdoemenis uit te kunnen voeren. Ik ben met stomheid geslagen …

de Amerikaanse democratie loopt groot gevaar

Dat is niet alleen triest voor Amerika, maar ook voor de rest van de wereld. Het is niet te overzien wat voor gevolgen dit kan hebben op het vlak van milieu, klimaat, internationale handel en vrede & veiligheid in de wereld. Ik houd mijn hart vast voor wat er de komende jaren op ons afkomt …

een donker wereldbeeld

Acht jaar geleden heb ik op de dag na de verkiezingen in stilte een kuier gemaakt in het Weinterper Skar. Straks moet ik eerst de griepprik halen, daarna zal ik eens kijken of ik nog ergens een mijmerplekje kan vinden.

Het gemaal en ‘Us Ferlosser’

Aan de zuidgevel van het Tripgemaal prijkt nog altijd het portret van de Nederlands politicus, sociaal-anarchist, en antimilitarist Ferdinand Domela Nieuwenhuis (1846 – 1919). Het is als linosnede in 1923 gemaakt door Domela’s zoon, kunstenaar César. Domela Nieuwenhuis geldt als één van de oprichters van de socialistische beweging in Nederland. Ook was hij de oprichter van het tijdschrift Recht voor Allen …

Het portret staat symbool voor de sociale geschiedenis van dit gebied. Turf winnen voor de veenbaas was hard werken in barre omstandigheden. Domela kwam op voor de veenarbeiders en werd gezien als held: ‘Us Ferlosser’ (Onze Verlosser). In veel arbeiderswoningen was een foto van hem te vinden. Dankzij zijn aanhang in dit gebied werd Domela Nieuwenhuis verkozen in de tweede kamer. Zijn naam wordt door oudere mensen in de streek nog steeds met groot respect uitgesproken …

Het is alleen jammer dat het portret, maar voor de tekst ‘RECHT VOOR ALLEN’, in de loop der jaren minder goed zichtbaar is geworden. Dat was in 2014 (linksonder) en 2019 (rechtsonder) toch nog net wat beter. Hopelijk wordt er nog aan gewerkt …

– wordt vervolgd

’t Is een zwarte dag

Vandaag is een zwarte dag voor ons land, er treedt een extreemrechtse regering aan. De bijl zal aan de wortel van de rechtsstaat worden gezet. Diverse rechten, verworvenheden en vrijheden zullen onder de druk komen te staan of verdwijnen. En last but not least: natuur-, milieu- en klimaatproblemen zullen worden veronachtzaamd. Ik heb er geen zin in en gooi de zaak vandaag symbolisch op zwart!

Een donkere dag

Het is dan toch eindelijk zo ver, we krijgen een ultrarechtse regering die alleen maar ellende zal brengen. Het is een donkere dag. Ik voorzie zeer donkere tijden voor alles aan natuur, milieu en cultuur en wat dies meer zij waar de meesten van ons hier op Bluesky zo van houden …

Ik had een mooie en goede week tot dusver, met mooie ritjes op mijn milieuvriendelijke iLarkje. Maar na de presentatie van het hoofdlijnenakkoord voor de nieuwe regering staat het huilen me nu echt nader dan het lachen. De sloop van ons land en de verdere afbraak van natuur & milieu kunnen beginnen met een reeks aan ronduit idiote plannen … ;-(

– Laten we hopen dat het mogelijk blijft om tegengas te geven en onze rechtsstaat overeind te houden.

Vrijheid is ook …

Vrijheid is een veelomvattend begrip waar je letterlijk en figuurlijk diverse kanten mee op kunt. Met het mooie weer van woensdag en donderdag betekende vrijheid voor mij, dat ik weer eens lekker de natuur in kon trekken op de iLark …

Maar vrijheid is niet onbeperkt. We hebben in onze democratische samenleving met elkaar allerlei regels afgesproken waar we ons aan dienen te houden. Mijn vrijheid houdt op waar die van een ander begint. Zo respecteer ik bijvoorbeeld andermans eigendommen. Gesteld dat ik een boot zou hebben, dan zou ik me aan de regels van de Friese Marrekrite houden. Als ik een hond zou hebben, al was het maar een dwergpoedeltje, dan zou ik hem zeker niet overal los laten lopen …

Gelukkig zijn veel van onze rechten en vrijheden vastgelegd in de grondwet. We hebben het recht om met onze stem bij te dragen aan de politieke koers van ons land. Daarbij is het naar mijn idee je burgerplicht om je te verdiepen in wat politieke partijen zeggen te gaan doen. Gelukkig kan niet alles wat politici beloven worden waargemaakt, daarvoor worden we voorlopig nog behoedt door de grondwet. Laten we daar zuinig op zijn met zijn allen …

Genoeg gepreekt, tijd om het feest in te gaan. Nou ja, feest … De tijd dat we nog naar het Leeuwarder Bevrijdingsfestival gingen, ligt al een paar jaar achter ons. Veel verder dan de tuin zal ik vandaag wel niet komen, maar dan doe ik dan toch wel in alle vrijheid. Wat je ook gaat doen vandaag, maak er een mooie dag van …

Tot slot ben ik van mening dat Bevrijdingsdag een jaarlijkse vrije dag voor iedereen zou moeten zijn. Naar mijn idee is Bevrijdingsdag als Nationale Feestdag belangrijker en breder gedragen dan Koningsdag.