De Ald Toer fan Easterwierrum

Van de vogelkijkhut Skrok zetten we koers naar onze volgende bestemming. Daarover had Jetske een tip gekregen: de Ald Toer van Easterwierrum zou zeer de moeite waard zijn om te fotograferen — zeker in de tijd dat de paardenbloemen bloeien. En eerlijk is eerlijk: nog voordat we goed en wel waren uitgestapt, zagen we al dat de tipgever niets te veel had gezegd. Het weiland lag als een zachtgeel golvend tapijt om de terp heen, de eerste bloeiende paardenbloemen licht deinend in een frisse voorjaarsbries. Een voorzichtig zonnestraaltje had het geheel misschien nog nét wat extra glans gegeven, maar ook zonder dat was het een prachtig, bijna verstild beeld …

Easterwierrum is een terpdorp dat al in de vroege middeleeuwen ontstond, bij wat nu de buurtschap Tsjerkebuorren is (kaartje OpenStreetMap). Destijds lag het aan de Middelzee, een gunstige plek voor handel. In de loop van de 18e eeuw schoof het dorp langzaam op naar het zuiden. Wat achterbleef, is een stille herinnering aan die tijd: een eenzame toren op een terp — de Ald Toer. Het huidige Easterwierrum ligt tegenwoordig zo’n 600 meter verderop …

De buurtschap zelf stelt niet veel meer voor dan een paar boerderijen. De toren en het kerkhof liggen er wat verlaten bij, midden in het weidse landschap, op de ommuurde restanten van de afgegraven terp. Een krans van essen leek het geheel als het ware zacht ruisend te omarmen. De kerkhofmuur werd in 1985 vernieuwd …

De toren zelf, die teruggaat tot de 13e of 14e eeuw, is deels gebouwd van gele kloostermoppen. Een gevelsteen vertelt dat er in 1589 al herstelwerkzaamheden nodig waren — ook toen was onderhoud blijkbaar geen overbodige luxe. In 1776 kreeg de toren een moderner uiterlijk: het oorspronkelijke romaanse zadeldak maakte plaats voor de huidige spits met leisteen, een verandering die je in het noorden vaker ziet. De kerk die ooit bij de toren hoorde, werd in 1902 afgebroken. De laatste restauratie van de toren vond plaats in 2006 …

Fryslân kent meer van dit soort eenzame torens die als bakens in het landschap staan. De torens van Eagum, Firdgum en Miedum had ik al eerder vastgelegd. De Ald Toer van Easterwierrum vormt een mooie — en eigenlijk onmisbare — aanvulling op dat rijtje …

Langs een broedende meerkoet

Op weg naar de vogelkijkhut bij Skrok had ik gezien, dat er aan de overkant van de sloot langs het Swynzerpaad een meerkoet op een nest zat, Toen we er op de terugweg weer langs kwamen, vroeg ik Jetske om er even voorzichtig te stoppen …

De auto stond nog maar nauwelijks stil of de meerkoet ging er als een speer vandoor. Ik had van een anders zo felle meerkoet eerlijk gezegd wel wat meer vechtgedrag dan vluchtgedrag verwacht. Dat zat er echter niet in. Omdat de eieren nu onbeschermd en afkoelend in het nest lagen, zijn we meteen na het maken van deze foto’s doorgereden naar onze volgende bestemming …

Even langs Skrok

Na de mummies van Wiuwert en de gesloten deur in Boazum hadden we onze dosis mysterie, religie en cultuur voorlopig wel even wel gehad. Tijd om het vizier weer op de natuur te richten, op zoek naar weidevogels. Het weer leek dat plan te ondersteunen, de zon brak door en legde een warme gloed over het Friese land …

De vogelkijkhut bij Skrok is dan een logisch beginpunt. Toen we een kwartiertje later in de hut stonden, zagen we dat het rond de plas opvallend rustig was. De meeste vogels hadden de openheid van het water inmiddels verruild voor de beschutting van de sappige weilanden in de omgeving.

Toch was er genoeg beweging om het oog te blijven prikkelen. Oeverzwaluwen schoten onafgebroken heen en weer langs de zwaluwenwand aan de overzijde, als kleine, nerveuze pijltjes in de lucht. Op het water zelf hield het gezelschap zich bescheiden: een groepje kemphanen en hier en daar een paar statige kluten, die met hun elegante vormen het stille toneel toch iets bijzonders gaven …

Na verloop van tijd hadden we alles wat zich liet zien wel in beeld gevangen. Het was niet de rijkdom aan soorten die we hier wel eens hadden meegemaakt, maar dat deed weinig af aan het moment. De kluten en kemphanen alleen al maakten de tocht de moeite waard. Rond Drachten zijn ze al lang meer te zien. Soms is er niet veel nodig om tevreden te zijn — een kinderhand is dan inderdaad snel gevuld …

Een zware dichte deur

Voordat we de kerk van Wiuwert met zijn mummies verlieten, maakten we nog even een praatje met de koster. Op zijn vraag of we verder nog plannen hadden die dag, vertelden we dat we hoopten wat foto’s van weidevogels te maken en misschien nog even langs de Ald Toer wilden. Veel meer dan dat stond er niet op het programma — we zagen wel waar de dag ons bracht.

Hij had nog wel een tip: de Sint-Martinuskerk in Boazum. “Dat is miskien wol de moaiste romaanske tsjerke fan Fryslân,” zei hij. En, zo verzekerde hij ons, de kerk zou op dat moment open zijn …

Zo gezegd, zo gedaan. Het was maar een paar minuten rijden, dus Boazum werd onze volgende stop. Bovendien werkte het weer nog niet echt mee voor een rondje door de weilanden. Zodra we uitstapten, zei Jetske vrijwel meteen: “Hier zijn we al eens geweest…” Zelf had ik nog even een zetje nodig, maar een meter of vijftig verder, bij het bordje ‘Tsjerkebuorren’, viel ook bij mij het kwartje …

Toen ik even later de poort naar de kerk en de begraafplaats openduwde, wist ik het helemaal zeker: november 2022, precies hier. En alsof er niets veranderd was, stonden we — ondanks de stellige overtuiging van de koster — opnieuw voor een gesloten kerkdeur. Blijkbaar houdt zelfs de mooiste romaanse kerk van Fryslân zich gewoon aan middagtijden.

Ik had het kunnen weten.

Jammer was het wel, want dit keer waren we juist van plan om ook binnen te kijken. Vooral de plafondschilderingen uit de 13e eeuw schijnen de moeite meer dan waard te zijn. Voor een volgende poging heb ik een foto gemaakt van het briefje met openingstijden en telefoonnummers op de zware deur — je weet maar nooit …

– wordt ooit vervolgd

Het raadsel van de mummies

Er liggen niet alleen menselijke mummies in de kelder. Aan de zuidkant van het gewelf staan enkele op elkaar gestapelde kisten, waarin de resten van zes onderzochte mummies zijn ondergebracht. Op deze kisten staat een kleiner kistje, met daarin een gemummificeerde kat. Het dier is hier ooit in deze toestand aangetroffen. Veel vlees zit er niet meer op de botten, maar verder is het opmerkelijk goed bewaard gebleven …

Al sinds mensenheugenis worden er ook dode vogels in de grafkelder opgehangen. Een van de oudste exemplaren, een gemummificeerde haan, is momenteel uitgeleend aan het Natuurmuseum Fryslân voor de tentoonstelling ‘Mummie Mysteries’. Die samenwerking tussen het museum en de Nicolaaskerk heeft ook geleid tot een bijzonder experiment.

Want hoe het precies mogelijk is dat lichamen in deze kelder mummificeren, blijft een raadsel. En daarbij gaat het niet alleen om de elf menselijke lichamen, maar ook om dieren – zoals een haan, een papegaai en een spreeuw …

De droge lucht in de kelder en de aanwezigheid van twee ventilatiegaten spelen ongetwijfeld een rol, maar bieden geen volledige verklaring. Daarom is men een nieuw experiment gestart. In februari zijn een dode haan, twee kauwtjes en een houtsnip vanuit de collectie van het museum naar de grafkelder gebracht.

Daar hangen ze nu – stil, afwachtend bijna – terwijl bezoekers met eigen ogen kunnen volgen of en hoe het proces van mummificatie zich opnieuw voltrekt ….

Ingetogen en vol vragen gaan we weer naar boven. Hoeveel onderzoek er ook is gedaan, het Wonder van Wieuwerd is nooit ontrafeld. En dat is maar goed ook …

Wat overblijft is een plek waar geschiedenis, geloof en mysterie nog altijd dicht tegen elkaar aan liggen. En juist dat maakt de Nicolaaskerk in Wiuwert zo’n bijzondere bestemming: klein van formaat, maar groot in verhalen …

.– Slot

In de grafkelder met mummies

Goed, we hebben lang genoeg rondgedwaald en getalmd. Tijd om af te dalen naar de grafkelder …

Wat zou ons daar beneden te wachten staan. Ik ben hier ooit eerder geweest, maar mijn herinneringen aan de mummies zijn vaag en fragmentarisch. Mogelijk was het tijdens een schoolwerkweek in de jaren zeventig. Of ik het me goed herinner, weet ik eigenlijk niet eens meer …

We daalden een trapje met zeven treden af. Ik telde ze bijna automatisch. Met elke stap leek het licht van boven wat verder weg te raken. Het werd stiller, koeler ook. Beneden gekomen trok ik de deuren van de kelder open. Een koude windvlaag kwam ons meteen tegemoet, huiveringwekkend …

In 1609 werd het koor van de Nicolaaskerk in opdracht van de adellijke familie Walta verhoogd. Onder dat verhoogde koor liet men een grafkelder aanleggen, bedoeld als familiegraf. De Walta’s bezaten destijds een groot deel van de omliggende landerijen en woonden in een kasteel vlak bij de kerk …

In 1765 deden timmerlieden hier bij toeval een ontdekking die hen de schrik van hun leven bezorgde. De lichamen in de kisten bleken niet te zijn vergaan, maar ingedroogd en gemummificeerd. Vanaf dat moment volgden onderzoeken elkaar op. Rond 1800 werden zelfs enkele kisten overgebracht naar de universiteit van Franeker voor verder onderzoek. Buiten de kelder vielen de lichamen echter al snel uiteen tot stof …

Zo ging veel verloren. Van de oorspronkelijke elf mummies zijn er nog slechts vier over. In de loop der tijd zijn verschillende verklaringen geopperd – van extreme uitdroging en bodemgassen tot aardstralen of zelfs een wonder. Een sluitend antwoord is er nooit gevonden. Voorlopig blijft het dus een raadsel …

Om me heen kijkend, zag ik de opgehangen vogels – ook zij langzaam ingedroogd. Het is een vreemd gezicht. De kelder lijkt nog altijd zijn stille raadselachtige werk te doen …

.- wordt vervolgd

Vrij als een vogel

Vandaag vieren we in Nederland Bevrijdingsdag. Behalve dat we feest vieren, staan we op 5 mei ook stil bij de grote waarde van vrijheid, democratie en mensenrechten.

Toen ik vorige week maandag weer eens een ritje over de Wolwarren voorbij Oudega maakte, zag ik dat er vanuit tegengestelde richting een bruine kiekendief naderde. Traag zweefde hij links van de weg mijn kant op …

Ik zette de auto half in de berm en wachtte tot de kiekendief naast me vloog. Niets vermoedend zweefde hij over het laag liggende polderland aan me voorbij. Kort daarna zag ik hem in een wijde boog langs een boomsingel vliegen om zijn heil elders te zoeken. Vrij als een vogel. Mijn dag had niet beter kunnen beginnen …

Ik sluit af met een filmpje van een klassieker uit 1973 van Lynyrd Skynyrd die voor mij nog altijd vrijheid ademt …

Fijne dag allemaal.