In het kader van de Nationale Dodenherdenking vandaag een gastbijdrage op mijn weblog van mijn vriendin en levensmaatje Aafje.

Al sinds mijn kindertijd staat de dodenherdenking op 4 mei voor mij, Aafje, in het teken van het herdenken van de oudste broer van mijn moeder, mijn oom Ate Dirk Bergsma …

Hij had moeten opkomen voor de Arbeitseinsatz, maar besloot onder te duiken. Hij wilde niet voor de Duitsers werken. Maar op 19 augustus 1944 werd hij door verraad toch van huis gehaald door een paar foute politiemensen, de zogenaamde Schalkhaarpolitie. Omdat hij erge last had van heimwee, kwam hij af en toe ’s nachts thuis slapen. Het gezin Bergsma (mijn grootouders met hun 5 kinderen) woonde destijds aan de Zuiderbuurt 53 te Drachten.

Oom Ate werd met meerdere mannen opgesloten in het Excelsior-gebouw op de hoek van de Torenstraat en Beter Wonen in Drachten. Mijn moeder vertelde vroeger dat ze, als jongeren, in de oorlog vaak aan deurtje bellen deden bij dat gebouw, omdat ze daar mensen hoorden schreeuwen en huilen. Het is bekend dat gevangenen daar inderdaad vaak gemarteld werden.

Oom Ate schreef vanuit het Excelsior gebouw nog een kort briefje aan zijn ouders met wat
hij nog aan kleding nodig had en of ze dit wilden brengen. Dit originele briefje heb ik
nog (zie hieronder). Ook zijn gitaar wilde hij graag, maar dan wel de oude, schreef hij. In het
briefje staat dat hij denkt dat hij hoogstwaarschijnlijk de volgende week zal worden
overgeplaatst. De spullen werden hem nog gebracht.
Op 21 augustus werden de mannen naar Leeuwarden overgebracht vanaf het tramstation in
Drachten. Mijn oma en de andere kinderen hebben hem daar nog gezien …

Vanuit het Huis van Bewaring in Leeuwarden kwam mijn oom op 29 augustus 1944 in kamp Amersfoort aan. Zie hieronder zijn kampkaart …

In kamp Amersfoort werd de gevangenen bevolen zich te ontkleden en hun kleding en overige bezittingen in te leveren. Als kleding werden lompen uitgedeeld en de schoenen werden vervangen door klompen. Je moest maar hopen dat je de juiste maat kreeg.

Het regime in het kamp was verschrikkelijk. Er was sprake van mishandelingen en moorden. De meeste gevangenen werden doorgevoerd naar de kampen in Duitsland. Mijn oom werd op 8 september 1944 doorgevoerd naar concentratiekamp Neuengamme ten zuidoosten van Hamburg. Daar aangekomen moesten de gevangenen zich ontkleden en werden ze geheel ontdaan van het lichaamshaar en kregen ze een zinken plaatje met een nummer om de nek en kampkleding.

Kamp Neuengamme is in december 1938 geopend als dependance van kamp Sachsenhausen. Er werden arbeiders voor de plaatselijke SS steenfabriek ondergebracht. In 1940 werd Neuengamme een zelfstandig concentratiekamp. Het was een mensonterend werkkamp, waar gevangenen onder zeer slechte omstandigheden en met te weinig en slecht voedsel zware graafwerkzaamheden moesten uitvoeren voor de verdedigingswerken. De gevangenen stonden bij deze werkzaamheden vaak met hun voeten in het water.

Neuengamme had naast het hoofdkamp 92 buitenkampen in Noord-Duitsland, zoals Ladelunde en Sandbostel. Het is bekend dat de meeste mannen uit Putten destijds ook in dit kamp terechtgekomen zijn. Tussen 1941 en 1945 werden ruim 5500 Nederlanders naar Neuengamme weggevoerd, hiervan kwam in 1945 maar ongeveer 10% terug naar Nederland.

Oom Ate is op 30 januari 1945 overleden aan honger en uitputting. Zijn ouders ontvingen op 21 maart 1945 een kort ijskoud bericht van de Sicherheitsdienst in Leeuwarden:
‘Ate Dirk Bergsma, geb. 24-6-1923; zich te wenden voor de overlijdensacte Lager-Crematorium Neuengamme bij Hamburg.’ Verdere bijzonderheden ontbraken. Dit werd later bevestigd door het Ministerie van Oorlog, belast met de afwikkeling van concentratiekampen, in onderstaande brief …

De familie heeft nog enkele jaren contact met het Ministerie van Oorlog gehad om er achter te komen of er nog een mogelijkheid was dat er stoffelijke resten gerepatrieerd konden worden. Helaas was dit niet haalbaar …

Het oorlogsmonument in Drachten stond tot dit jaar in het Van Haersmapark aan de Stationsweg. In april zijn de verschillende onderdelen van het monument verhuisd naar een nieuwe locatie op het Kiryat Onoplein. Op het nieuwe herdenkingsplein is ruimte voor alle zes deelmonumenten, inclusief de nieuw geplande. Voor het eerst krijgen ook 15 inwoners van Smallingerland die zijn omgekomen tijdens of als gevolg van de Tweede Wereldoorlog hier een eerbetoon. Eén van hen was oom Ate, ook hij heeft nu een gedenksteen als onderdeel van het monument …